(1) Cuộc chiến mới với bệnh sốt rét diễn ra cam go bởi sự lạc hậu theo thời gian của di sản y học thuộc địa và sự thay đổi cấu trúc bệnh dịch ở miền Bắc do tác động của chiến tranh, như lời của A.Y. Lysenko, một chuyên gia Xô viết về bệnh sốt rét “Phần lớn những nghiên cứu dịch tễ học bệnh sốt rét ở Việt Nam đều được thực hiện trong thời kỳ thuộc địa từ 15 đến 25 năm trước. Những kỹ thuật mà các nghiên cứu này áp dụng, những mục tiêu và nhiều kết luận của chúng đều trở nên lỗi thời với một quốc gia mới giành được độc lập và đang phát triển nền y tế công cộng. Bên cạnh đó, trong suốt tám năm kháng chiến ở Việt Nam, các quá trình di cư diễn ra ồ ạt đã dẫn đến những thay đổi về dịch tễ học của bệnh sốt rét theo vùng”. […]

(2) Là một phần của chiến lược loại trừ bệnh sốt rét, bác sĩ Đặng Văn Ngữ đã thành lập các trạm chống sốt rét để thử nghiệm các kỹ thuật mới được phát triển ở Nga và của WHO, tổ chức từ năm 1955 đã tổ chức một chương trình loại trừ sốt rét ở quy mô thế giới. Và kế hoạch của ông khiến người ta phải kinh ngạc: từ năm 1956 đến năm 1961, với sự hỗ trợ của Nga, Việt Nam đã thực hiện một kế hoạch ở quy mô lớn: kiểm tra 3.000 địa điểm, xét nghiệm 646.277 người; lấy 435.370 mẫu máu xét nghiệm; kiểm tra 319.087 ngôi nhà, 168.084 ao hồ, nghĩa là về quy mô gấp ba đến bốn lần quy mô điều tra của Viện Pasteur thực hiện từ năm 1927 đến năm 1938.

(3) Dựa vào kết quả của các đợt khảo sát này, bác sĩ Đặng Văn Ngữ đã bổ sung các kiến thức mới vào các kỹ thuật mà người Pháp áp dụng trên các đồn điền cao su, trong đó việc loại trừ sốt rét phụ thuộc vào đặc điểm của bệnh theo vùng, mức độ cụ thể của bệnh theo năm, mùa dễ mắc bệnh… Hiểu biết mới về bệnh sốt rét đã được đưa vào thực tiễn với các cuộc vận động, tuyên truyền ở nhiều quy mô khác nhau với sự tham gia của đội ngũ y tế cấp xã, cấp xóm, được đưa vào chương trình bình dân học vụ hoặc các buổi nói chuyện về vệ sinh phòng bệnh, đưa ra khẩu hiệu như “Ba sạch”, “Ba diệt”… Thậm chí, quá trình này còn đi xa hơn cả mục tiêu phòng bệnh, khi giới thiệu những khái niệm “văn minh” vào nông thôn miền núi và góp phần định hình hiểu biết của dân chúng như “vi trùng”, “phản khoa học”, “phản vệ sinh”…

(4) Bất chấp những nỗ lực này, kiểm soát bệnh sốt rét vẫn còn là một nan đề, đặc biệt là ở chiến trường miền Trung và miền Nam. Do đó, Viện Sốt rét và ký sinh trùng đã gửi các đoàn chuyên gia vào Nam, trong đó bác sĩ Đặng Văn Ngữ. “Trong những ngày chiến tranh leo thang ra miền Bắc, cha tôi vẫn tiếp tục đi về các địa phương chỉ đạo công tác tiêu diệt sốt rét. Nhưng ông nhanh chóng nhận ra rằng nếu không ngăn chặn căn bệnh này từ bên kia giới tuyến 17 thì không thể nào giữ được thành quả của công cuộc chống sốt rét ở miền Bắc. Tin tức về con số thương vong do sốt rét gây ra cho bộ đội ta ở chiến trường càng làm cha tôi ngày đêm day dứt. Cuối cùng, ông đã đi đến một quyết định không gì lay chuyển được: vào chiến trường Trị Thiên để nghiên cứu tại chỗ một thứ vaccine miễn dịch sốt rét rồi ứng dụng ngay tại chỗ cho bộ đội”, hồi ký của đạo diễn Đặng Nhật Minh có ghi lại.

Nhưng thật không may, vào năm 1967, bác sĩ Đặng Văn Ngữ đã hy sinh sau một trận bom B52 ở Huế và một năm sau, bác sĩ Phạm Ngọc Thạch, Bộ trưởng Bộ Y tế, cũng qua đời vì sốt rét.

(5) Ước mơ làm ra một thứ vaccine hữu hiệu ngay tại chiến trường để chống lại căn bệnh truyền nhiễm này của bác sĩ Đặng Văn Ngữ đã không thể hoàn tất, mặc dù ông đã tạo ra được một dung dịch để tiêm với mỗi liều 0,1ml trong da và thử nghiệm thành công trên chính mình. Có thể, dung dịch được chưng cất đó chưa hẳn là vaccine kháng sốt rét bởi cuộc chạy đua phát triển vaccine sốt rét trên thế giới đã kéo dài tới tận ngày nay, một nhiệm vụ mà đôi khi người ta nghĩ là không thể. Nguyên nhân là do Plasmodium có một hệ gene phức tạp chứa hơn 5.000 protein, mỗi protein lại là một đích tiềm năng cho một loại vaccine. Hơn nữa, loại ký sinh trùng này phải sống trong hai vật chủ khác nhau để hoàn thành vòng đời của mình và trải qua những thay đổi lớn lao trong quá trình đó. Năm 2021, WHO đã quyết định đề xuất RTS,S là loại vaccine sốt rét đầu tiên trên thế giới, dẫu hiệu lực bảo vệ của ba mũi tiêm RTS,S chỉ đạt 50%. Vẫn còn nhiều việc phải làm để có được loại vaccine hiệu quả hơn và an toàn hơn cho con người.

(Tô Vân - Anh Vũ, Tạp chí Tia sáng, số ra ngày 02-08-2023)

Công thức hoá học của formaldehyde là