Quan hệ sản xuất được xác lập ở Tây Âu thời hậu kì trung đại là

quan hệ giữa chủ đất và nông nô

quan hệ “phong quân – bồi thần”

quan hệ giữa lãnh chúa và nông nô, giữa chủ xưởng với công nhân

quan hệ giữa chủ và thợ, giữa chủ ruộng đất và công nhân nông nghiệp