Nêu khái niệm tồn tại xã hội và ý thức xã hội theo quan điểm của chủ nghĩa Mac Lê nin? Phân tích tính độc lập tương đối và vai trò của ý thức xã hội đối với tồn tại xã hội? Ý nghĩa của vấn đề

*Khái niệm tồn tại xã hội và ý thức xã hội :

Tồn tại xã hội: là toàn bộ sinh hoạt vật chất và những điều kiện sinh hoạt vật chất của xã hội. Tồn tại xã hội của con người là thực tại xã hội khách quan, là một kiểu vật chất xã hội, là các quan hệ xã hội vật chất được ý thức xã hội phản ánh.

Ý thức xã hội: là phạm trù của chủ nghĩa duy vật lịch sử được vận dụng để giải quyết vấn đề cơ bản của triết học trong lĩnh vực xã hội. Nói cách khác, ý thức xã hội là mặt tinh thần của đời sống xã hội, là bộ phận hợp thành của văn hóa tinh thần của xã hội.

*Tính độc lập tương đối và vai trò của ý thức xã hội đối với tồn tại xã hội:

Ý thức xã hội là toàn bộ lĩnh vực tinh thần của đời sống xã hội, gồm những tư tưởng, tình cảm tâm trạng, nảy sinh ra từ tồn tại xã hội và phản ánh sự tồn tại xã hội trong những giai đoạn phát triển của lịch sử xã hội nhất định

-Bản chất của ý thức xã hội:

+Là sự phản ánh của tồn tại xã hội và do tồn tại xã hội quyết định.
+Có tính độc lập tương đối trong mối quan hệ với sự tồn tại xã hội.
+Giữa các hình thái của ý thức xã hội luôn có sự xâm nhập, ảnh hưởng và tác động qua lại lẫn nhau.
+Có thể tác động mạnh mẽ đến tồn tại xã hội, thúc đẩy sự phát triển của tồn tại xã hội nếu phản ánh đúng quy luật vận động hay thậm chí còn kìm hãm sự phát triển của tồn tại xã hội khi phản ánh không đúng quy luật vận động của tồn tại xã hội.

-Khi khẳng định về vai trò quyết định của tồn tại xã hội đối với ý thức xã hội, chủ nghĩa duy vật lịch sử đã không xem ý thức xã hội là một yếu tố thụ động mà còn nhấn mạnh về tác dụng tích cực của nó đối với đời sống kinh tế – xã hội; nhấn mạnh tính độc lập tương đối của ý thức xã hội ở trong mối quan hệ với tồn tại xã hội. Tính độc lập tương đối được biểu hiện rõ nét ở những điểm sau đây:

Thứ nhất: Ý thức xã hội thường lạc hậu hơn so với tồn tại xã hội

-Lịch sử xã hội đã cho thấy, nhiều lúc tồn tại xã hội cũ đã bị mất đi, nhưng ý thức xã hội cũ tương ứng lại vẫn còn tồn tại dai dẳng. Điều đó đã biểu hiện ý thức xã hội muốn thoát ly ra khỏi sự ràng buộc của tồn tại xã hội và tính độc lập tương đối.

-Sở dĩ, nó có những biểu hiện đó là do nguyên nhân sau:

+Sự biến đổi của tồn tại xã hội thường được diễn ra với tốc độ nhanh mà ý thức xã hội không thể phản ánh kịp và trở nên lạc hậu hơn. Hơn nữa, ý thức xã hội lại là cái phản ánh cho sự tồn tại xã hội nên chỉ biến đổi sau khi có sự biến đổi của tồn tại xã hội.

+Do sức mạnh của thói quen, truyền thống và tập quán cũng như do tính lạc hậu và bảo thủ của một số hình thái ý thức xã hội.

+Trong xã hội có sự phân chia giai cấp, những giai cấp và lực lượng phản tiến bộ thường sẽ lưu giữ một số tư tưởng có lợi cho họ nhằm chống lại các lực lượng mong muốn xã hội tiến bộ.

Thứ hai: Ý thức xã hội có thể vượt trước sự tồn tại xã hội

-Triết học Mác – Lênin đã thừa nhận rằng, trong những điều kiện nhất định thì tư tưởng của con người, nhất là những tư tưởng khoa học tiên tiến có thể vượt trước cả sự phát triển của tồn tại xã hội, dự báo trước được tương lai và có tác dụng tổ chức, chỉ đạo các hoạt động thực tiễn của con người.

-Sở dĩ ý thức xã hội có thể vượt trước được là bởi đặc điểm của tư tưởng khoa học quy định. Tư tưởng khoa học thường khái quát được tồn tại xã hội đã có và có thể rút ra những quy luật phát triển chung cho xã hội. Quy luật đó không những phản ánh đúng về quá khứ, hiện tại mà còn dự báo đúng của tồn tại xã hội ở tương lai.

Thứ ba: Ý thức xã hội có tính kế thừa trong sự phát triển

-Lịch sử phát triển đời sống tinh thần xã hội đã cho thấy rằng, những quan điểm lý luận ở mỗi thời đại không xuất hiện trên mảnh đất trống không. Mà nó được tạo ra trên cơ sở kế thừa những tài liệu lý luận của các thời đại đi trước.

-Trong xã hội có phân chia giai cấp, tính chất kế thừa của ý thức xã hội luôn gắn liền với tính chất giai cấp của nó. Những giai cấp khác nhau sẽ kế thừa những nội dung ý thức khác nhau của các thời đại đi trước. Các giai cấp tiến tiến thường sẽ kế thừa những di sản tư tưởng tiến bộ của xã hội cũ để lại.

-Ngược lại, với những giai cấp lỗi thời thì sẽ tiếp thu và khôi phục lại những tư tưởng, lý thuyết lỗi thời của các thời kỳ lịch sử trước đó.

Thứ tư: Sự tác động qua lại giữa các hình thái ý thức xã hội trong sự phát triển của chúng

Ý thức xã hội có rất nhiều bộ phận, nhiều hình thái khác nhau. Theo nguyên lý mối liên hệ thì các bộ phận đó không tách rời nhau, mà thường xuyên tác động qua lại lẫn nhau. Sự tác động đó làm cho mỗi hình thái ý thức luôn có những mặt, những tính chất không phải là kết quả phản ánh một cách trực tiếp của sự tồn tại xã hội.

Lịch sử phát triển của ý thức xã hội đã cho thấy, thông thường ở mỗi thời đại tùy vào hoàn cảnh lịch sử cụ thể mà những hình thái ý thức nổi bật lên hàng đầu sẽ tác động mạnh đến những hình thái khác. Chẳng hạn như ở thời cổ đại Tây Âu thì triết học và nghệ thuật đóng vai trò rất đặc biệt. Thời Trung Cổ ở Tây Âu thì tôn giáo có sự ảnh hưởng mạnh mẽ đến triết học, nghệ thuật và pháp quyền... Ngày nay thì hệ tư tưởng của chính trị và khoa học đang tác động mạnh đến các lĩnh vực của đời sống tinh thần xã hội.

Thứ năm: Ý thức xã hội tác động trở lại sự tồn tại xã hội

Chủ nghĩa duy vật lịch sử không những chống đối lại quan điểm duy tâm tuyệt đối hóa về vai trò của ý thức xã hội mà còn bác bỏ quan điểm duy vật tầm thường khi đã phủ nhận tác động tích cực của ý thức xã hội đối với tồn tại xã hội.

Mức độ ảnh hưởng của tư tưởng đối với sự phát triển xã hội còn phải phụ thuộc vào từng điều kiện lịch sử cụ thể; vào tính chất của các mối quan hệ kinh tế mà tư tưởng đã nảy sinh trên đó; vào vai trò lịch sử của các giai cấp mang ngọn cờ tư tưởng và vào mức độ mở rộng của những tư tưởng trong quần chúng.

Sự tác động của ý thức xã hội tới tồn tại xã hội được biểu hiện qua hai chiều hướng. Nếu ý thức xã hội tiến bộ thì sẽ có tác động thúc đẩy tồn tại xã hội phát triển, còn ý thức xã hội lạc hậu sẽ gây cản trở cho sự phát triển của tồn tại xã hội.

*Ý nghĩa của vấn đề nghiên cứu:

Tồn tại xã hội và ý thức xã hội là hai phương diện thống nhất biện chứng của đời sống xã hội. Vì vậy, công cuộc cải tạo xã hội cũ, xây dựng xã hội mới phải được tiến hành đồng thời trên cả hai mặt tồn tại xã hội và ý thức xã hội.

Cần quán triệt rằng, thay đổi tồn tại xã hội là điều kiện cơ bản nhất để thay đổi ý thức xã hội. Mặt khác, cũng cần thấy rằng không chỉ những biến đổi trong tồn tại xã hội mới tất yếu dẫn đến những thay đổi to lớn trong đời sống tinh thần của xã hội mà ngược lại, những tác động của đời sống tinh thần xã hội, với những điều kiện xác định cũng có thể tạo ra những biến đổi mạnh mẽ, sâu sắc trong tồn tại xã hội.

Quán triệt nguyên tắc phương pháp luận đó trong sự nghiệp cách mạng xã hội chủ nghĩa ở nước ta, một mặt phải coi trọng cuộc cách mạng tư tưởng văn hóa, phát huy vai trò tác động tích cực của đời sống tinh thần xã hội đối với quá trình phát triển kinh tế và công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước.

Mặt khác phải tránh tái phạm sai lầm chủ quan duy ý chí trong việc xây dựng văn hóa, xây dựng con người mới. Cần thấy rằng chỉ có thể thực sự tạo dựng được đời sống tinh thần của xã hội – xã hội chủ nghĩa trên cơ sở cải tạo triệt để phương thức sinh hoạt vật chất tiểu nông truyền thống và xác lập, phát triển được một phương thức sản xuất mới trên cơ sở thực hiện thành công công nghiệp hóa hiện đại hóa.